Zeytuni Zıpzıp

Zeytuni Zıpzıp (Pyrgus serratulae), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Pyrginae alt familyasına ait; kanat üstündeki silik, narin beyaz benekleri ve arka kanat altındaki açık zeytuni-sarımsı zemin üzerinde uzanan temiz oval beyaz lekeleriyle bilinen dağcıl bir zıpzıp türüdür. Palearktik yayılışlı olan bu tür; kurak alçak steplerden ziyade serin dağ çayırlarını, subalpin açıklıkları, orman içi nemli meraları ve taşlık kalkerli sırtları tercih eder. Ege havzasından İç Anadolu platolarına geçiş kuşağında yüksek dağ kütleleri ve serin orman koridorları barındıran Uşak coğrafyasında, özellikle Murat Dağı'nın yüksek yaylalarında ve serin eteklerinde düzenli koloniler oluşturur.

İlimizde fenolojisi yüksek rakım ve serin mikroklima şartlarına bağlıdır; mayıs ayı ortasından temmuz sonuna (Murat Dağı'nın yüksek subalpin kuşağında ağustos başına) kadar yılda tek kuşak verir. Arazide en taze, aktif ve yoğun bireyler haziran ayı boyunca gözlemlenir. Kışı olgun tırtıl evresinde ipeksi bir sığınak içinde geçirir. Tırtılları gülgiller (Rosaceae) familyasına ait bitkilerle beslenir; özellikle beşparmakotu türleri (başta Potentilla recta, Potentilla cinerea, Potentilla hirta) ve yabani çilek (Fragaria vesca) başlıca konukçularıdır. Uşak'ta özellikle Murat Dağı'nın 1200–1800 metre irtifaları arasındaki çiçekli dağ çayırları, orman açıklıkları ve su gözü çevreleri, Banaz yaylalarındaki serin ve nemli dağ meraları, Göğem Göleti civarındaki yüksek orman sınırları ile Sivaslı'nın yüksek dağ eteklerindeki kalkerli açıklıklar türün başlıca yaşam alanlarıdır.

Morfolojik olarak kanat üstündeki sade desenleri ve kanat altı zemin rengiyle diğer Pyrgus türlerinden ayrılır:

• Kanat Üstü: Koyu isli kahverengi / mat siyah zemin üzerindedir. Ön kanattaki beyaz benekler Pyrgus armoricanus veya Pyrgus sidae türlerindeki gibi iri ve bloklu değildir; oldukça küçük, narin, bazen silikleşen beyaz noktacıklar halindedir. Arka kanat üstünde ise beyaz benekler neredeyse tamamen kaybolmuştur ya da çok silik dumanlı gölgeler şeklindedir. Kanat açıklığı 24–28 mm civarındadır.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Ön kanat altı koyu kül grisi ve beyaz beneklidir. Arka kanat alt yüzeyi ise adını aldığı açık zeytuni-yeşil, sarımsı-yeşil veya hardal-boz tonlarındadır. Bu zemin üzerinde kanat tabanında ve ortasında uzanan oval, yuvarlatılmış, kenarları yumuşak hatlı temiz beyaz benekler yer alır.

• Akraba Tür (Pyrgus armoricanus, Pyrgus alveus ve Pyrgus sidae) Ayrımı: Pyrgus sidae kanat altındaki parlak sarı-turuncu çift bantla anında ayrılır. Pyrgus armoricanus türünde hem kanat üstü benekleri çok daha parlak ve iridir hem de arka kanat üstünde belirgin beyaz benek dizisi bulunur. Pyrgus alveus ile çok yakın olmakla birlikte, P. serratulae’nin arka kanat altındaki açık renkli beneklerin yuvarlak/oval formu ve zeytuni-yeşil zemin tonu sahada kritik ayrım noktasıdır.

Uçuşu yere çok yakın, mermi gibi fırlayan, kesik, hızlı ve zikzaklıdır; ancak serin dağ sabahlarında ısınmak için uzun süreler hareketsiz güneşlenir. Erkekler dağ patikaları ve çayırlık açıklıklar boyunca alçak taşlar ya da çıplak toprak üzerinde oturarak teritoryal devriye nöbeti tutar. Sabah saatlerinde kanatlarını tamamen düzlemde açarak güneş banyosu yapar; nektar alırken veya dinlenirken kanatlarını dikey olarak kapatır. Yabani beşparmakotu, korunga, kekik, dağ nanesi, tırfıl/üçgül ve sarı dağ papatyalarının nektarından yoğun şekilde beslenir; öğle sıcağında yayla yollarındaki nemli çamurlardan mineral emer.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Haziran ayında Murat Dağı'nın yüksek yayla çayırlarında veya Banaz'ın yukarı orman yollarında yürürken, nemli toprak patikalara ve sarı çiçekli beşparmakotlarına (Potentilla) odaklanın. Yere yakın vızıldayarak uçup sıcak bir dağ taşına konan, kanadını açtığında üst yüzündeki o minik zarif beyaz noktacıkları, kapattığında ise arka yüzündeki o karakteristik açık zeytuni-yeşil zemini ve oval beyaz beneklerini sergileyen Zeytuni Zıpzıp'ı, sabahın yumuşak ışığında vizörünüze alarak Uşak kelebek rehberinize kazandırabilirsiniz.