Yeni Beneklimelek

Yeni Beneklimelek (Pontia edusa), Pieridae (Beyazlar ve Sarılar) familyasının Pierinae alt familyasına ait; kanat üstündeki belirgin siyah desenleri, arka kanat altındaki zeytuni-yeşil ve sarımsı mermer blokları ve güçlü göçmen yapısıyla bozkır habitatlarının en dinamik türlerinden biridir. Taksonomik olarak Batı Akdeniz'deki ikizi Pontia daplidice türünün Doğu Akdeniz, Orta ve Doğu Avrupa ile Anadolu'daki vikaryantı (temsilcisi) durumundadır. Kurak steplerden tarla sınırlarına, kanyon sırtlarından taşlık yamaçlara kadar geniş bir uyum yeteneğine sahip olan bu dirençli tür; Ege havzasından İç Anadolu platosuna geçiş kuşağında yer alan Uşak genelinde ilkbahardan geç sonbahara kadar kesintisiz gözlemlenir.

İlimizde fenolojisi ilkbaharın başından kış öncesine kadar uzanır; mikroklima ve rakım kademelerine bağlı olarak mart sonundan kasım başına kadar kesintisiz 3 ila 4 kuşak verir. Arazide mayıs-haziran ile ağustos-ekim dönemlerinde çok yüksek birey sayılarına ulaşır. Tırtılları katı bir turpgiller (Brassicaceae) ve rezedagiller (Resedaceae) uzmanıdır; özellikle muhabbetçiçeği türleri (başta Reseda lutea, Reseda alba), yabani hardal (Sinapis arvensis), sarıot (Sisymbrium), yabani taşteresi (Alyssum) ve çobançantası (Capsella bursa-pastoris) türleriyle beslenir. Kışı pupa evresinde geçirir. Uşak'ta özellikle Ulubey Kanyonu'nun güneşli kalker yamaçları, vadi tabanları ve plato bozkırları, Banaz ve Sivaslı ovalarındaki tarla kenarları ve nadas arazileri, Karahallı Clandras çevresindeki taşlık koruluklar, Dokuzsele Çayı boyunca uzanan kuru çayırlık sırtlar ile Murat Dağı'nın alçak ve orta irtifadaki taşlık meraları türün başlıca habitatlarıdır.

Morfolojik olarak belirgin kontrastlı siyah-yeşil desenleri ve mevsimsel formlarıyla tanınır:

• Kanat Üstü: Tebeşir beyazı zemin üzerindedir. Ön kanat apikalinde (uç köşesinde) içinde beyaz pencereler barındıran geniş, koyu gri-siyah bir köşe lekesi yer alır. Ön kanat hücresinin sonunda ise iri, kalın, köşeli siyah bir diskal leke uzanır. Kanat açıklığı 38–46 mm civarındadır.

• Eşeysel Dimorfizm: Dişilerde kanat üstü siyah desenler çok daha geniş ve koyudur; arka kanat üst dış kenarında da sıralı koyu gri-yeşilimsi lekeler belirginleşir.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Arka kanat alt yüzeyi, beyaz zemin üzerine dağılmış zeytuni-yeşil, sarımsı-yeşil ve koyu dumanlı mermersi bloklarla bezelidir; bu blokların arasında beyaz/krem renkli yuvarlak pencereler kalır. İlkbahar kuşağında (gen. vernalis) bu yeşil mermersi doku çok daha koyu, yoğun ve geniştir; yaz neslinde ise yeşil alanlar daha açık hardal sarısı-yeşile çalar.

• Akraba Tür (Pieris Türleri ve Euchloe ausonia) Ayrımı: Yaygın Pieris (Beyazmelek) türlerinde kanat altında mermersi yeşil bloklar kesinlikle bulunmaz. Euchloe ausonia (Doğu Dağotu Beyazı) türünde ise arka kanat altındaki yeşil desen daha parçalı, ince dalgalı ve yosunsudur; Pontia edusa’da ise yeşil desenler daha köşeli, bloklu ve ön kanat üstündeki iri siyah diskal leke çok daha belirgindir.

Uçuşu yere yakın, hızlı, düz hatlı, mermi gibi fırlayan ve hedefe kilitlenen bir tempodadır; rüzgârlı step yamaçlarında savrulmadan kararlılıkla ilerler. Erkekler çıplak taşlık yamaçlar ve tarla sınırları boyunca hızla devriye atar. Dinlenirken ve nektar alırken kanatlarını dikey olarak sımsıkı kapatır; konduğu anda arka kanat altındaki zeytuni mermer deseni sayesinde kuruyan bozkır otları ve sarı-yeşil çiçekler arasında mükemmel bir kamuflaj sağlar. Karahindiba, yabani hardal, rezene, kekik, korunga, taşyoncası ve sarı papatyagillerin nektarından yoğun şekilde beslenir; sıcak yaz öğlelerinde mineral emmek için ıslak çamurlara da iner.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Yaz aylarında Ulubey Kanyonu'nun kuru step platolarında ya da Banaz ovasındaki nadas tarla kenarlarında yürürken, sarı çiçekli yabani muhabbetçiçeklerinin (Reseda lutea) çevresini tarayın. Çiçeğin üzerine seri bir iniş yapıp kanatlarını dikey kapatan, arka kanadındaki sarımsı-zeytuni mermer blokları ve ön kanadının ucundaki beyaz pencereli siyahlığını sergileyen Yeni Beneklimelek'i, rüzgârsız bir sabah saatinde çok net bir makro profille Uşak kelebek rehberinize ekleyebilirsiniz.