Sarı Azamet

Sarı Azamet (Colias crocea), Pieridae (Beyazlar ve Sarılar) familyasının Coliadinae alt familyasına ait; sıcak kadife sarısı-turuncu kanat üstü, güçlü göçmen yapısı, yüksek uçuş temposu ve geniş ekolojik uyumuyla tanınan en yaygın ve dinamik türlerden biridir. Akdeniz havzası kökenli olan bu hareketli kelebek, ilkbahardan geç sonbahara kadar durmaksızın üreyerek hem yerel popülasyonlar oluşturur hem de kıyı bölgelerden iç kesimlere doğru göç dalgaları taşır. Ege havzası ile İç Anadolu platoları arasındaki tarımsal vadileri, kanyon düzlüklerini ve dağ eteklerini kapsayan Uşak coğrafyasında, ilkbaharın ilk günlerinden kasım sonundaki donlara kadar il genelinde kesintisiz gözlemlenir.

İlimizde fenolojisi neredeyse tüm vejetasyon dönemine yayılır; sıcaklık birikimi ve rakım basamaklarına bağlı olarak mart sonundan kasım ortasına kadar kesintisiz 3 ila 4 kuşak verir. Arazide mayıs-haziran ile ağustos-ekim dönemlerinde popülasyon tepe noktasına ulaşır. Tırtılları katı bir baklagil (Fabaceae) uzmanıdır; kültür ve yabani yonca türleri (özellikle Medicago sativa), tırfıl/üçgül (Trifolium pratense, Trifolium repens), gazalboynuzu (Lotus corniculatus), taşyoncası (Melilotus) ve fiğ (Vicia) türleriyle beslenir. Uşak'ta özellikle Banaz ve Sivaslı ovalarındaki sulanan yonca tarlaları ve çayırlıklar, Ulubey Kanyonu çevresindeki açık bozkır düzlükleri ve tarla sınırları, Dokuzsele Çayı boyunca uzanan çayırlık şeritler, Göğem Göleti civarındaki güneşli otlaklar ile Murat Dağı eteklerindeki köy meraları ve yol kenarları türün başlıca üreme ve beslenme alanlarıdır.

Morfolojik olarak parlak turuncu-sarı rengi, kalın siyah bordürleri ve dişi polimorfizmiyle teşhis edilir:

• Kanat Üstü (Erkek Birey): Sıcak, canlı, kadifemsi koyu sarı / alev turuncusu zemin üzerindedir. Kanat dış kenarlarında geniş, kesintisiz, mürekkep karası kalın bir bordür uzanır; ön kanat hücresinde belirgin siyah bir disk beneği, arka kanat ortasında ise parlak turuncu çift halkalı bir benek yer alır.

• Kanat Üstü (Normal Dişi Birey): Erkekle aynı turuncu-sarı zemine sahiptir; ancak dış kenardaki geniş siyah bordürün içinde sıralı sarı benekler/pencereler bulunur. Kanat açıklığı 44–54 mm civarındadır.

• Dişi Polimorfizmi (f. helice): Popülasyondaki dişilerin yaklaşık %10–15'i turuncu-sarı değil; fildişi beyazı veya grimsi-beyaz kanat üstü zeminine sahiptir (forma helice). Bu form arazide ilk bakışta bir beyazmelek (Pieris) sanılabilir; ancak kanat altındaki altın sarısı/yeşilimsi ton ve kalın siyah bordür yapısıyla ayrılır.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Asla kanatları açık şekilde konmaz; ot veya çiçek üzerine indiğinde kanatlarını hemen dikey olarak kapatır. Arka kanat alt yüzeyi hardal sarısı / zeytuni yeşilimsi tondadır; ortasında kırmızımsı-kahverengi halka ile çevrili, ortası gümüşi-beyaz çift göz beneği (sekiz rakamına benzer yapı) ve dış kenara paralel kahverengi benek dizisi yer alır.

• Akraba Tür (Colias alfacariensis - Güney Azameti ve C. hyale) Ayrımı: C. alfacariensis ve C. hyale türlerinde erkeklerin kanat üstü alev turuncusu değil, parlak limon/kükürt sarısıdır; dişileri ise soluk beyazımsı-sarıdır. Colias crocea’nın standart formu ise derin, sıcak bir portakal/kadife turuncusudur.

• 

Uçuşu yere yakın, olağanüstü güçlü, hızlı, düz hatlı ve planör gibi kararlıdır; rüzgâra karşı dirençle ileri fırlar. Gün boyu güneşli tarlalarda ve yol kenarlarında dişi arayarak ya da nektar bularak durmaksızın devriye atar. Karahindiba, yonca, yabani kekik, süsen, peygamber çiçekleri ve devedikenlerinin nektarından yoğun şekilde beslenir; ısınmak için kapalı kanatlarını güneşe yan açıyla çevirerek (lateral güneşlenme) vücut ısısını hızla yükseltir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Eylül veya ekim aylarında Banaz ya da Sivaslı'daki mor çiçek açmış yonca tarlalarının kenarında durun. Tarlanın üzerinden fırtına gibi geçen turuncu sarı şimşekleri izleyin; bir yonca çiçeğine indiği anda kanatlarını kapatıp hardal sarısı alt yüzündeki o gümüşi çift göz beneğini sergileyen Sarı Azamet'i (veya beyaz renkli helice formundaki bir dişiyi) güneşli bir öğle saatinde çok temiz bir makro enstantaneyle kadrajlayabilirsiniz.