Sarı Antenli Zıpzıp

Sarı Antenli Zıpzıp (Thymelicus sylvestris), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Hesperiinae alt familyasına ait; sıcak kiremit sarısı kanatları, minyatür gövdesi, kancalı anten topuzlarının alt yüzündeki parlak turuncu renk ve çayırlıklara olan bağlılığıyla tanınan yaygın bir türdür. Palearktik yayılışlı olan bu zıpzıp; kurak çıplak kayalıklardan ziyade uzun boylu otsu bitkilerin yetiştiği nemli çayırları, tarla sınırlarını, dere boylarını ve orman açıklıklarını tercih eder. Ege havzası ile İç Anadolu stepleri arasında zengin nehir vadilerine ve orman eteklerine sahip olan Uşak coğrafyasında yaz aylarında geniş popülasyonlar oluşturur.

İlimizde fenolojisi mikroklima ve yükseltiye bağlı olarak mayıs ayı sonundan ağustos ortasına kadar uzanır; yılda tek kuşak verir. Arazide en taze ve yoğun bireyler haziran ile temmuz aylarında gözlemlenir. Dişiler yumurtalarını yabani buğdaygil kınlarının içine sıralar halinde bırakır; çıkan küçük larvalar hiç beslenmeden ipeksi bir koza örerek kışı tırtıl evresinde bu sığınakta geçirir. Tırtılları yabani buğdaygiller (Poaceae) ile beslenir; özellikle yumak otları (Festuca), orman bromu (Bromus), çayır salkım otu (Poa pratensis), köpekdişi otu (Dactylis glomerata) ve yabani arpa türleri (Hordeum) başlıca konukçularıdır. Uşak'ta özellikle Banaz Çayı havzası boyunca uzanan çayırlıklar ve tarla boyları, Murat Dağı'nın etekleri ve 1100–1500 metre irtifadaki nemli dağ çayırları, Göğem Göleti çevresindeki su kenarı açıklıkları, Ulubey Kanyonu'nun tabanındaki zengin otluklar ile Sivaslı ve Karahallı çevresindeki sulanan dere boyu meraları türün başlıca habitatlarıdır.

Morfolojik olarak Thymelicus cinsinin sıcak turuncu tonlarına sahip olsa da anten topuzu ve koku çizgisi detaylarıyla akrabalarından ayrılır:

• Kanat Üstü: Sıcak kiremit turuncusu / pas sarısı zemin üzerindedir; dış kenarlar ince, koyu kahverengi bir hatla sınırlanır. Kanat açıklığı 26–30 mm civarındadır.

• Erkek Koku Çizgisi (Androconia): Erkek bireylerin ön kanat üstünde, merkezden aşağıya doğru uzanan oldukça belirgin, hafif kavisli, uzun ve kesintisiz koyu kahverengi/siyah bir koku çizgisi yer alır. Dişilerde bu koku çizgisi bulunmaz; kanat zemin rengi biraz daha açık ve homojendir.

• Anten Topuzu (Kritik Teşhis Anahtarı): Anten topuzunun alt yüzeyi parlak kızıl-turuncu / sarı-turuncudur (türe Türkçe adını veren karakter budur).

• Akraba Tür (Thymelicus lineola - Siyah Gerdanlı Zıpzıp ve T. hyrax) Ayrımı: T. lineola türünde anten topuzunun altı uca doğru keskin bir sınırla mürekkep siyahıdır ve erkekteki koku çizgisi çok daha kısa, düz ve incedir. T. hyrax ise kurak kanyonları tercih eder, kanat altı açık kül rengi-bozdur ve anten ucu koyu kahverengidir. Thymelicus sylvestris’in kanat altı ise daha sıcak sarımsı-yeşil tondadır ve damarlar belirgin açık hatlar çizmez.

• 

Uçuşu yere yakın, mermi gibi fırlayan, kesik manevralarla dolu ve son derece çeviktir. Ot saplarının hemen üst seviyesinde uçar. Isınırken ve dinlenirken zıpzıplara özgü duruşu sergiler: ön kanatlarını dik bir "V" şeklinde havaya kaldırırken arka kanatlarını yatay düzlemde açık tutar. Başta pembe çiçekli yabani korunga, fiğ, tırfıl/üçgül, kekik, devedikeni, nane ve sarı papatyagillerin nektarından yoğun şekilde beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Haziran veya temmuz aylarında Banaz'ın köy çayırlarında ya da Murat Dağı eteklerindeki sulak otluk patikalarda yürürken, çiçeklerin üzerine tünemiş küçük turuncu zıpzıplara önden ve alttan yaklaşarak anten uçlarını kontrol edin. Anten topuzunun alt yüzeyindeki o canlı kızıl-turuncu rengi ve erkeğinde ön kanat boyunca uzanan belirgin kavisli koku çizgisini makro kadrajda yakaladığınızda Sarı Antenli Zıpzıp kaydınızı kesinleştirebilirsiniz.