Orakkanat

Orakkanat (Gonepteryx rhamni), Pieridae (Beyazlar ve Sarılar) familyasının Coliadinae alt familyasına ait; orak biçimli kanat uçları, yaprak damarlarını andıran kusursuz kamuflajı ve 10–12 ayı bulan ergin ömrüyle Palearktik bölgenin en uzun ömürlü kelebeklerinden biridir. Kışı ergin halde (hibernasyon) yaprak döküntüleri veya sarmaşıkların arasında geçiren bu dayanıklı tür; ilkbaharın ilk ılık günlerinde karlar erir erimez orman açıklıklarında kanatlanır. Ege havzasından İç Anadolu stepine geçişte zengin meşe ve çam ormanlarına, kanyon vadilerine ve dağlık yamaçlara sahip olan Uşak coğrafyasında, ilkbahardan geç sonbahara kadar düzenli olarak gözlemlenir.

İlimizde fenolojisi neredeyse tüm yılı kapsayan tek bir kuşağa dayanır. Kışı ergin geçiren bireyler mart ayı başından haziran ortasına kadar uçar, çiftleşir ve yumurtlar. Yeni nesil taze erginler haziran sonu ile temmuz aylarında kozadan çıkar; yaz sıcağında kısa bir dinlenme döneminin (estivasyon) ardından sonbahara kadar beslenir ve kış uykusuna dalar. Tırtılları katı bir cehrigiller (Rhamnaceae) uzmanıdır; akdiken / cehri türleri (özellikle Rhamnus cathartica, Rhamnus saxatilis, Frangula alnus) ile beslenir. Uşak'ta özellikle Murat Dağı'nın etekleri ve orta irtifadaki meşe-çam ormanı açıklıkları, Banaz Çayı boyunca uzanan zengin çalılık vadiler, Ulubey Kanyonu'nun cehrili yamaçları ve taban korulukları, Göğem Göleti çevresindeki orman içi yollar ile Karahallı Clandras çevresindeki kayalık orman kenarları türün başlıca habitatlarıdır.

Morfolojik olarak karakteristik kanat formu ve belirgin eşeysel renk ayrımıyla tanınır:

• Kanat Formu: Ön kanat ucu dışa doğru kıvrık ve sivri bir kanca/orak ucu oluşturur; arka kanat dış kenarında da belirgin bir sivri çıkıntı/diş bulunur. Kanat açıklığı 50–60 mm civarındadır.

• Erkek Birey: Kanat üstü göz alıcı, homojen, parlak kükürt sarısı / limon sarısıdır.

• Dişi Birey: Kanat üstü çok daha soluk; yeşilimsi-beyaz veya fildişi beyazı tonlarındadır (ilk bakışta bir beyazmelek sanılabilir).

• Disk Benekleri: Her iki eşeyde de hem ön hem arka kanat merkezinde küçük, turuncu/pas rengi birer disk beneği yer alır.

• Kanat Altı (Kusursuz Yaprak Taklidi): Kanat alt yüzeyi soluk fıstık yeşili tonlarındadır; damarlar belirgin biçimde kabarıktır ve yaprak damarlanmasını birebir taklit eder. Konduğunda kanatlarını neredeyse istisnasız sımsıkı kapatır; bu sayede bir ağacın yeşil yaprağından ayırt edilemez.

• Akraba Tür (Gonepteryx farinosa - Tozlu Orakkanat ve Gonepteryx cleopatra - Kleopatra) Ayrımı: G. cleopatra erkeğinin ön kanat üstünde çok geniş, alev kırmızısı/turuncu bir leke bulunur. G. farinosa türünde ise kanat üstü pulları un serpilmiş gibi mat/tozlu bir dokudadır ve kanat altı açık tebeşir yeşilimsidir.

Uçuşu çok güçlü, yüksek tempolu, düz hatlı ve yorulmak bilmeyen bir devriye karakterindedir. Erkekler orman yolları ve çalı sınırları boyunca metrelerce uzunluktaki hatlarda hızla ileri geri uçarak dişi arar. Asla kanatları açık şekilde konmaz; bir çiçeğe veya yaprağa indiği anda kanatlarını dikey olarak kapatır. Sabahın erken saatlerinde ısınmak için gövdesini ve kapalı kanatlarını güneşe yan açıyla çevirir (lateral güneşlenme). Böğürtlen, yabani kekik, leylak, karahindiba, devedikeni, adaçayı ve peygamber çiçeklerinin nektarından yoğun şekilde beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

İlkbaharın ilk ılık günlerinde (mart sonu veya nisan başında) Banaz'ın orman yollarında ya da Göğem Göleti çevresindeki güneşli açıklıklarda yürürken, henüz yaprak açmamış ağaçların arasında uçan parlak sarı bir fırtınayı takip edin. Çiçeksiz orman zemininde taze açmış bir karahindibaya veya alçak bir çalı yaprağına konup kanatlarını kapattığında, o sivri orak uçlu kanat geometrisini ve fıstık yeşili damarlı yaprak dokusunu teleobjektifinizle kolayca yakalayabilirsiniz.