Kızıl Zıpzıp

Kızıl Zıpzıp (Spialia orbifer), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Pyrginae alt familyasına ait; minik yapısı, hareketli uçuşu ve özellikle arka kanat altındaki sıcak kızıl-kahverengi/tarçın rengi zemin üzerindeki yuvarlak beyaz benekleriyle tanınan tipik bir bozkır türüdür. Güneydoğu Avrupa ve Anadolu bozkırlarına sıkı sıkıya bağlı olan bu zıpzıp; taşlık yamaçlar, kuru çayırlıklar ve kireçtaşlı meralarda geniş popülasyonlar oluşturur. İç Ege ile İç Anadolu arasındaki step geçişini temsil eden Uşak’ın kanyon yamaçları, kalkerli vadileri ve yayla eteklerindeki otlaklar tür için biçilmiş kaftandır.

İlimizde fenolojisi ilkbahardan yaz sonuna kadar uzanır; rakım ve mikroklimaya bağlı olarak nisan sonundan eylül başına kadar yılda genellikle iki kuşak verir. İlkbahar kuşağı mayıs-haziran aylarında, yaz kuşağı ise temmuz sonu ve ağustos aylarında en taze bireylerle arazide boy gösterir. Tırtılları başta çayır düğmesi türleri (Sanguisorba minor, Sanguisorba officinalis) olmak üzere yabani gülgiller (Rosaceae) familyasına ait alçak boylu otsu bitkilerle beslenir. Uşak'ta özellikle Ulubey Kanyonu'nun güneşli kalker yamaçları ve plato düzlükleri, Banaz Çayı vadisindeki kuru step alanları, Karahallı Clandras çevresindeki taşlık ve seyrek otlu yamaçlar, Sivaslı'nın güneye bakan kurak bozkır etekleri ile Murat Dağı'nın alçak irtifadaki taşlık meraları türün başlıca yaşam alanlarıdır.

Morfolojik olarak kanat altındaki yuvarlak inci benzeri beyaz benek dizilimi ve sıcak kiremit tonlarıyla Pyrgus türlerinden hızla ayrılır:

• Kanat Üstü: Koyu kahverengi-siyah zemin üzerinde küçük, düzenli, beyaz benekler dizilidir. Saçaklar (fringe) belirgin biçimde siyah-beyaz damalıdır. Kanat açıklığı 24–28 mm civarındadır.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Arka kanat alt yüzeyi türe Türkçe adını veren sıcak kızıl-kahverengi, pas rengi veya tarçın kırmızısı bir tondadır. Bu zemin üzerinde, ortası hafif gri/koyu gölgeli, belirgin yuvarlak (oval) inci benzeri beyaz benekler yer alır.

• Akraba Tür (Spialia sertorius ve Pyrgus Türleri) Ayrımı: Pyrgus cinsinde arka kanat altı zemin rengi zeytin yeşili, kül rengi veya açık bejdir ve lekeler köşeli/çizgisel bloklar halindedir. Spialia orbifer’de ise zemin sıcak kızıl/tarçın tonundadır ve lekeler yuvarlak ("orbicular") formdadır. Batı Avrupa türü olan Spialia sertorius ile olan ayrımında Anadolu'daki baskın taksonun S. orbifer olması ve kanat altı diskal benek diziliminin daha dairesel yay çizmesi belirleyicidir.

Uçuşu yere olağanüstü yakın, fırıl fırıl dönen, mermi gibi hızlı ve kesik manevralarla doludur. Yüksek boylu çalıların üzerinden uçmak yerine doğrudan yer seviyesindeki bodur çayır örtüsünün ve taşların arasından seyreder. Güneşlenmek için güneşle ısınmış açık renkli kireçtaşı çakılların, patika topraklarının veya yatay kaya yüzeylerinin üzerine konarak kanatlarını tamamen düz veya hafif "V" biçiminde açar. Yabani kekik, geven, ballıbaba, sarı papatyagiller ve yonca çiçeklerinin nektarından beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Mayıs veya ağustos aylarında Ulubey Kanyonu'nun kalker yamaçlarında veya Banaz'ın taşlık mera yollarında yürürken ayak sesinizle yerden kalkan minik zıpzıpları takip edin. Birkaç metre ötede kireçtaşı bir taşın üstüne tünediğinde veya alçak bir yabani kekik çiçeğine konup kanatlarını dikey kapattığında, o sıcak tarçın/kızıl zemin üzerindeki yuvarlak beyaz boncukları yakalayarak Kızıl Zıpzıp kaydınızı kesinleştirebilirsiniz.