Kırlangıçkuyruk

Kırlangıçkuyruk (Papilio machaon), Papilionidae (Kırlangıçkuyruklar) familyasının Papilioninae alt familyasına ait; iri kanat açıklığı, canlı kükürt sarısı rengi, aerodinamik süzülüşü ve arka kanadındaki belirgin kuyruk uzantılarıyla doğanın en görkemli türlerinden biridir. Geniş bir ekolojik uyum yeteneğine ve güçlü göç kabiliyetine sahip olan bu heybetli tür; kanyon tabanlarından dağ zirvelerine, meyve bahçelerinden taşlık bozkır tepelerine kadar Uşak genelinde düzenli olarak gözlemlenir.

İlimizde fenolojisi ilkbahardan sonbahar ortalarına kadar uzanır; rakım ve mikroklima farklarına bağlı olarak nisan ortasından ekim başına kadar yılda 2 veya 3 kuşak verir. İlk kuşak mayıs ayında, yaz kuşağı ise temmuz sonu ve ağustos aylarında en taze ve yoğun bireylerle arazide boy gösterir. Tırtılları katı bir maydanozgiller (Apiaceae) ve yer yer sedefotugiller (Rutaceae) uzmanıdır; yabani havuç (Daucus carota), rezene (Foeniculum vulgare), baldıran türleri, yabani kereviz, çakşır otu (Ferula) ve narenciye/sedefotu yapraklarıyla beslenir. Larvalar rahatsız edildiklerinde başlarının arkasından osmeterium adı verilen, kötü kokulu kimyasallar salgılayan turuncu renkli çatal şeklinde bir savunma organı çıkarır. Uşak'ta özellikle Ulubey Kanyonu'nun güneşli yamaçları ve seyir tepeleri, Murat Dağı'nın rüzgârlı subalpin sırtları ve 1500+ metre zirveleri, Banaz Çayı boyunca uzanan zengin bahçe ve tarlalar, Karahallı Clandras çevresi ile Sivaslı'nın kurak kalker tepecikleri türün başlıca yaşam ve devriye alanlarıdır.

Morfolojik olarak heybetli cüssesi ve göz alıcı renk paletiyle arazide anında teşhis edilir:

• Kanat Üstü: Kükürt sarısı zemin üzerinde kalın siyah damarlar, ön kanat hücresinde ve kenarında koyu siyah bantlar ve lekeler uzanır. Kanat açıklığı 65–85 mm civarında olup sahada adeta küçük bir kuş gibi süzülür.

• Arka Kanat Süslenişi ve Kuyruk: Arka kanatların dış kenarında kalın siyah bir şerit içinde dizilmiş parlak metalik mavi aycıklar/lekeler yer alır. Anal köşede ise siyah bir halka içinde canlı kiremit kırmızısı / turuncu bir göz lekesi bulunur. Arka kanat ucundan dışa doğru uzanan belirgin, siyah, uzun bir "kuyruk" uzantısı taşır.

• Yakın Tür (Iphiclides podalirius - Erik Kırlangıçkuyruğu) Ayrımı: I. podalirius soluk krem/fildişi zemin üzerine kaplan deseni gibi inen siyah dikey kılıç çizgilerine ve çok daha uzun, ince mızraksı kuyruklara sahiptir. P. machaon ise parlak kükürt sarısı rengi, siyah ağsı damarları, ön kanat tabanındaki geniş siyah tozlanması ve daha kalın/kısa kuyruk yapısıyla hemen ayrılır.

• 

Uçuşu çok güçlü, yüksek tempolu, düz hatlı ve planör gibi uzun süzülüşlerle doludur. Erkekler keskin bir "zirveleme" (hilltopping) davranışı sergiler; arazideki en yüksek kayalık tepe noktalarına, harabelere veya kanyon sırtlarına çıkarak burada dairesel devriye uçuşları yapar ve bölgeden geçen diğer erkekleri kovar. Başta leylak, yabani devedikeni, kekik, yonca, lila peygamber çiçekleri ve bahçelerdeki çiçeklerin nektarından beslenir. Çiçekten nektar alırken arka ayaklarıyla tutunup ön kanatlarını sürekli ve çok hızlı şekilde çırparak havada asılı kalır.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Sıcak bir yaz gününde Murat Dağı'nın yüksek sırtlarına ya da Ulubey Kanyonu'nun en hâkim rüzgârlı tepelerine çıkın. Çevredeki en yüksek kaya çıkıntısının veya bir gözetleme kulesinin çevresinde daireler çizerek devriye atan, kükürt sarısı ve siyah kanatlarıyla adeta rüzgârla dans eden bu devi gördüğünüzde bekleyin; tepedeki bir devedikeni çiçeğine inip kanatlarını pırpır çırparak nektar emerken o kırmızı anal gözünü ve mavi aycıklarını teleobjektifinizle kolayca yakalayabilirsiniz.