İparhan

parhan (Melitaea cinxia), Nymphalidae familyasının Nymphalinae alt familyasına ait olup metapopülasyon ekolojisi ve popülasyon genetiği araştırmalarında dünyada model organizma olarak kabul edilen en ünlü kelebek türlerinden biridir. Palearktik yayılışa sahip olan bu tür; kuru çayırlıklar, güneşli bozkır yamaçları ve orman açıklıklarına sıkı sıkıya bağlıdır. İç Ege ile İç Anadolu arasındaki step geçiş kuşağında yer alan Uşak’ın kireçtaşlı vadilerinde, yayla eteklerindeki çayırlıklarda ve nemli vadi tabanlarında sağlıklı koloniler kurar.

İlimizde fenolojisi ilkbahar ritmine dayalıdır; rakıma bağlı olarak nisan sonundan haziran sonuna (yüksek yaylalarda temmuz başına) kadar yılda genellikle tek, uzun soluklu bir kuşak verir (uygun ılık yıllarda yaz sonunda zayıf kısmi bir ikinci kuşak görülebilir). Popülasyonun en taze ve yoğun gözlemlendiği pencere mayıs ayıdır. Tırtılları başta dar yapraklı sinirotu (Plantago lanceolata) ve diğer sinirotları (Plantago spp.) olmak üzere yavşanotu (Veronica) ve yüksükotu (Digitalis) türleriyle beslenir; larvalar ilkbahara kadar konukçu bitki üzerinde ortaklaşa ördükleri sık ipeksi kışlama ağlarında topluca barınır. Uşak'ta özellikle Murat Dağı'nın alçak ve orta yükseltilerindeki güneşli çayırlar, Banaz Çayı vadisindeki otlaklar, Ulubey Kanyonu çevresindeki açık bozkır düzlükleri ile Sivaslı ve Karahallı çevresindeki seyrek çalılık mera alanları türün başlıca yaşam alanlarıdır.

Morfolojik olarak zengin turuncu-siyah dama deseni ve cins içindeki benzersiz benek karakteriyle kesin teşhis edilir:

• Kanat Üstü: Sıcak kiremit turuncusu zemin üzerine siyah damarlar, enine bantlar ve dama kutucuklarıyla örülüdür. Kanat açıklığı 36–46 mm civarındadır.

• Kanat Üstü Kritik Teşhis Anahtarı: Arka kanat üst yüzeyinde, dış kenara paralel uzanan turuncu altkenar hilallerinin/kutucuklarının tam merkezinde bir sıra net, yuvarlak siyah benek dizisi yer alır. Bu benek sırası, onu Melitaea phoebe ve Melitaea didyma gibi benzerlerinden üstten bakışta bile ayırmayı sağlar.

• Kanat Altı (En Güvenilir Karakter): Arka kanat alt yüzeyi krem-fildişi ve turuncu şeritlerle bölünmüştür. Dış kenara paralel uzanan turuncu şeridin içindeki her bir dilimde içi siyah dolgulu, belirgin yuvarlak noktalar sıralanır.

• Ayrım: Benzeri olan Melitaea trivia veya Melitaea didyma türlerinin ne kanat üstündeki ne de kanat altındaki dış kenar turuncu hilallerinin içinde bu sıralı siyah merkez noktaları bulunmaz; bu özellik M. cinxia’yı Türkiye'deki diğer tüm yaygın Melitaea türlerinden kesin ve hızlı şekilde ayırır.

Uçuşu alçaktan, telaşsız, dalgalı ve süzülmelerle doludur. Güneşli sabah saatlerinde çakıllı patikalar, çıplak toprak veya geniş sinirotu yaprakları üzerine konup kanatlarını iki yana düz açarak güneşlenmeyi çok sever. Başta sinirotu çiçekleri, yabani kekik, ballıbaba, papatyagiller ve yonca çiçeklerinin nektarından beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Mayıs ayında Banaz'ın dere boyu çayırlıklarında veya Murat Dağı eteklerindeki güneşli otlaklarda dolaşırken, çiçek öbekleri üzerinde dinlenen dama desenli turuncu kelebekleri incelerken arka kanadın dış kenarına bakın. Hem üstten hem alttan bakıldığında turuncu kuşağın içine tek tek işlenmiş o minik siyah noktaları gördüğünüz an, Uşak listesi için klasik İparhan teşhisini eksiksiz doğrulamış olursunuz.