Çokgözlü Çillimavi

Çokgözlü Çillimavi (Polyommatus coridon), Lycaenidae (Maviler ve Bakırlar) familyasının Polyommatinae alt familyasına ait; erkeğindeki soluk, tebeşirimsi gümüş-buz mavisi metalik ışıltısı, kanat kenarlarındaki net siyah-beyaz damalı saçakları, dişisindeki zengin sıcak çikolata kahvesi tonları ve taban kayası kireçtaşı olan kalker dağ meralarına gösterdiği katı sadakatle bilinen seçkin bir dağ-bozkır kelebeğidir. Güney ve Orta Avrupa’dan Anadolu’ya kadar uzanan kireçtaşı hatlarında yayılış gösterir. Tür, adını doğrudan tebeşir ve kireç zengini habitatlarından (chalk-hill) alır. Ege havzasından İç Anadolu'nun yüksek dağ silsilelerine geçiş kuşağında yer alan, Murat Dağı gibi 2000 metreyi aşan zengin kalker kütleleri barındıran Uşak coğrafyası, türün geç yaz döneminde gözlemlendiği en karakteristik montane ekosistemlere ev sahipliği yapar.

İlimizde fenolojisi yaz ortasından sonbahar eşiğine uzanan tek bir dağ kuşağına (montane univoltin) dayanır. Yükselti ve mikroklima basamaklarına bağlı olarak temmuz ortasından eylül başına kadar aktiftir. Popülasyonun en hareketli, taze ve yoğun dönemi ağustos ayı boyunca gözlemlenir. Kışı yumurta evresinde (veya yumurta kabuğu içinde gelişmiş minik larva olarak), konukçu bitkinin kuru saplarında veya kireçtaşı döküntülerinin dip çatlaklarında geçirir.

• Yaşam Alanı: Yüksek derecede kalsikol (kireçtaşına bağlı), kseromontane (dağlık kurakçıl) ve heliofil bir türdür. Kapalı, koyu gölgeli orman içlerinden, nemli vadi tabanlarından ve işlenen tarım ovalarından tamamen kaçınır. Karaçam orman sınırının üzerindeki rüzgârlı kalker sırtlarını, güney bakılı çarşaklıkları (ufalanmış kireçtaşı döküntüleri), güneşle kavrulan kireçli tepe düzlüklerini ve bodur baklagillerce zengin kurak subalpin taşlık meraları tercih eder.

• Konukçu Bitkiler: Katı bir Baklagiller (Fabaceae) uzmanıdır. Tırtılları Uşak'ın yüksek kalker basamaklarında boy atan taçotu / çalı fiği (Securigera varia / Coronilla varia) ve at nalı yoncası (Hippocrepis comosa) türleriyle beslenir. Larvalar karıncalarla (Lasius, Formica, Plagiolepis) son derece gelişmiş mirmekofil birliktelikler kurar; karıncalar salgı bezlerinden nektar alırken tırtılı parazitoitlere karşı korur.

• Uşak'taki Odak Noktaları:

  • Murat Dağı Kalker Kuşağı (1200–2000 m): Karaçam sınırının üzerindeki güney ve güneybatı bakılı rüzgârlı kalker sırtları, çarşak yamaçlar ve taçotu zengini subalpin dağ çayırları.

  • Banaz'ın Yüksek Dağ Köyleri Etekleri: Murat Dağı silsilesine bağlanan kireçtaşlı çıplak sırtlar ve taşlık yayla açıklıkları.

  • Sivaslı & Ulubey Yüksek Tepe Sırtları: Kanyon sistemlerinin ardında yükselen, kalker anakayanın yüzeye çıktığı kurak tepe platoları.

Morfolojik olarak erkeğindeki tebeşirimsi gümüş-mavi parıltı, damalı saçaklar ve kanat altı zengin ocellus (göz beneği) dizilimiyle teşhis edilir:

• Kanat Üstü (Erkek Birey): Diğer mavi kelebeklerin derin mor ya da kobalt mavilerinden tamamen farklı olarak, son derece açık, donuk, madeni tebeşir beyazımsı gümüş-buz mavisi zemin üzerindedir. Dış kenar boyunca geniş, koyu kahverengi/isli bir bordür ve bu bordürün içinde sıralanan koyu renkli noktacıklar yer alır. Kanat saçakları (fringe) çok belirgin şekilde siyah-kahverengi ve temiz tebeşir beyazı damalıdır.

• Kanat Üstü (Dişi Birey): Sıcak koyu çikolata kahverengisi zemin üzerindedir. Kanat köklerinde çok hafif mavi pullanmalar görülebilir. Arka kanat dış kenarı boyunca canlı turuncu hilaller dizisi ve her hilalin dış kenarında belirgin siyah noktalar sıralanır. Kanat açıklığı 32–38 mm civarındadır.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Karakteri): Erkeklerde açık kül grisi-fildişi, dişilerde ise sıcak sütlü kahve/tarçın rengi zemin üzerindedir. Ön ve arka kanatta beyaz halkalarla çevrili iri siyah göz benekleri yay şeklinde dizilir. Dış kenar boyunca belirgin turuncu hilaller ve bu hilalleri takip eden marjinal siyah noktalar yer alır. Arka kanat alt tabanında (bazal bölge) turkuaz-yeşil metalik pullanmalar bulunur.

• Akraba Tür (Polyommatus dorylas, Polyommatus bellargus, Polyommatus icarus) Ayrımı: Çokgözlü Gökmavisi (Polyommatus bellargus) da damalı saçaklara sahiptir; ancak erkeğinin üst yüzeyi tebeşirimsi gümüş değil, göz alıcı neon elektrik mavisidir. Çokgözlü Turkuazmavisi (Polyommatus dorylas) ve Çokgözlü Mavi (P. icarus) türlerinde ise kanat saçakları kesinlikle damalı olmayıp düz beyazdır.

Uçuşu yere oldukça yakın (15–40 cm), seri, zikzaklı, rüzgâra karşı dirençli ve kireçtaşı basamaklarını tarayan bir tempodadır. Erkekler taçotu kümeleri ve kireç sırtları üzerinde durmaksızın eş arama devriyesi atar. Isınmak için sabah serinliğinde açık kireçtaşlarına veya çıplak toprak zeminlere konup kanatlarını yarı açık ("V" formunda) tutarak o madeni buz mavisini güneşe verir; dinlenirken veya nektar alırken kanatlarını dikey olarak sımsıkı kapatır. Yaz sonunun mor dağ devedikenleri (Carduus), peygamber çiçekleri (Centaurea), yabani kekik ve adaçayı çiçeklerinin nektarından yoğun biçimde beslenir; günün sıcak saatlerinde yayla çeşmelerinin sızıntı sularında ve nemli topraklarda mineral emer (mud-puddling).

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Ağustos ayında Murat Dağı'nın orman kuşağını geçip kalkerli subalpin sırtlara ulaştığınızda, güney bakılı çarşak yamaçlardaki pembe-sarı taçotu kümelerini tarayın. Kireçtaşı döküntüleri üzerinde tebeşir beyazı bir pırıltıyla parıldayan, taşa konup kanatlarını açtığında o madeni buz mavisini ve damalı saçaklarını sergileyen Çokgözlü Çillimavi'yi, sabahın açılı yüksek dağ ışığında vizörünüze alarak Uşak kelebek rehberinize kireçtaşı kuşağının en asil Lysandra kaydını kazandırabilirsiniz.