Cadı

Cadı (Chazara briseis), Nymphalidae familyasının Satyrinae alt familyasına ait; iri ve güçlü yapısı, koyu isli çikolata kahvesi zemin üzerinde uzanan tebeşir beyazı geniş bandı, ön kanadındaki iki adet belirgin göz beneği ve kurak taşlık zeminlerle kusursuz bütünleşen mermersi kamuflajıyla tanınan simgesel bir bozkır türüdür. Güney ve Orta Avrupa'dan Anadolu, Kafkaslar ve Orta Asya'ya kadar uzanan geniş bir yayılışa sahiptir. Akdeniz iklimi ile İç Anadolu stepleri arasında derin kanyon yarıkları, geniş kireçtaşlı platolar ve kuru dağ etekleri barındıran Uşak coğrafyasında, yaz ortasından sonbahar başına kadar bozkır faunasının en baskın temsilcilerindendir.

İlimizde fenolojisi yükseltiye ve vadi tabanının nem-sıcaklık dengesine bağlı olarak haziran sonundan eylül sonuna (uygun ılık kanyon yamaçlarında ekim başına) kadar uzanır; yılda tek kuşak verir. Popülasyonun en hareketli ve taze bireyleri temmuz sonu ile ağustos aylarında gözlemlenir. Yaz ortasının kavurucu sıcak saatlerinde enerjisini korumak için meşe çalılarının gölgesinde, kaya oyuklarında veya yarıkların içinde hareketsiz kalarak estivasyon (yaz uykusu/dinlenmesi) yapar; sabah serinliğinde ve ikindi saatlerinde yeniden aktifleşir.

Tırtılları katı bir yabani buğdaygiller (Poaceae) uzmanıdır; kurak bozkır şartlarına uyum sağlamış sert yapraklı türlerle beslenir. Özellikle yumak otları (başta Festuca ovina, Festuca valesiaca), kılçık otları (Stipa türleri), salkım otları (Poa) ve çayır tırtılı otu (Dactylis glomerata) larvaların başlıca besin kaynaklarıdır. Dişiler yumurtalarını tek tek kuru ot saplarına veya doğrudan bitki tabanına bırakır; kışı küçük tırtıl evresinde ot diplerinde geçirir.

Uşak genelindeki yaşam alanları incelendiğinde, nemli ve taban suyu yüksek orman içlerinden kesinlikle kaçındığı görülür. Tür doğrudan güneş alan kalkerli, taşlık ve çıplak alanlara kilitlenmiştir:

• Ulubey Kanyonu: Kanyonun güneşle kavrulan üst plato bozkırları, sarp kalker yarları, taşlı basamakları ve dik kireçtaşı yamaçları.

• Murat Dağı (1000–1650 m): Dağın güneye bakan kurak, taşlık yamaçları, kalkerli sırtları, seyrek meşe açıklıkları ve taşlık dağ meraları.

• Karahallı (Clandras Çevresi): Vadi tabanından yukarı uzanan güneşli kayalık sekiler, kuru taşlık yamaçlar ve kanyon çevresi step alanları.

• Banaz & Sivaslı: Kireçtaşlı çıplak tepeler, erozyona uğramış step yamaçları ve tarla aralarındaki taşlık sırtlar.

Morfolojik olarak belirgin kontrastlı siyah-beyaz deseni ve dişi polimorfizmiyle teşhis edilir:

• Kanat Üstü: Koyu isli kahverengi / mat siyah zemin üzerindedir. Hem ön hem arka kanatta uzanan geniş, kesintili tebeşir beyazı / krem renkli bir postdiskal bant yer alır. Ön kanattaki bu beyaz bant içinde biri apeks yakınında, diğeri kanat ortasının altında yer alan iki adet iri, yuvarlak siyah göz beneği bulunur. Kanat açıklığı 46–60 mm civarındadır (dişiler erkeklere oranla belirgin biçimde daha iridir).

• Dişi Polimorfizmi (f. pirata): Popülasyondaki bazı dişilerde kanat üstündeki beyaz bantlar beyaz değil; sıcak pas sarısı, tarçın rengi veya koyu hardal-turuncu tondadır (forma pirata). Bu form arazide ilk bakışta farklı bir tür izlenimi verse de göz benekleri ve kanat altı yapısıyla Chazara briseis karakterini korur.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Ön kanat altı üst yüzeye benzer desenler sergiler; ancak arka kanat alt yüzeyi kül grisi, kum rengi, dumanlı kahverengi ve beyaz damar lekelerinden oluşan olağanüstü bir mermersi kamuflaj deseniyle kaplıdır. Kanat kapandığında kalker taşlarının veya kuru toprağın deseninden ayırt edilmesi imkansız hale gelir.

• Akraba Tür (Pseudochazara ve Hipparchia Türleri) Ayrımı: Pseudochazara türlerinde kanat üstü zemin rengi genellikle gri-kum rengi veya turuncu tonlardadır ve damar yapısı farklıdır. Hipparchia türlerinde ise ön kanattaki beyaz bant bu denli kalın, temiz bloklar halinde değildir; C. briseis koyu isli siyah zemin üzerindeki keskin tebeşir beyazı bandıyla sahada hemen ayrılır.

Uçuşu yere çok yakın, güçlü, seri, rüzgâra dirençli ve zikzaklıdır. Ürkütüldüğünde hızla havalanıp birkaç metre ötede doğrudan çıplak toprağa, çakılların arasına veya bir kalker kayasının üzerine iner. İndiği anda kanatlarını dikey olarak sımsıkı kapatır ve ön kanatlarını arka kanatların arasına çekerek göz beneklerini gizler; ardından vücudunu güneşe dik gelecek şekilde hafifçe yan yatırarak (lateral duruş) hem gölgesini küçültür hem de taşın üzerinde adeta buharlaşır. Isınmak için sabah erken saatlerde taşlık zeminde yan durarak güneşlenir. Ağustosta kuruyan bozkırda açan yabani devedikeni, peygamber çiçekleri (Centaurea), yabani kekik ve sarı papatyagillerin nektarından yoğun şekilde beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Ağustos ayında Ulubey Kanyonu'nun güneşle ısınmış kireçtaşı basamaklarında ya da Murat Dağı'nın kurak güney yamaçlarında yürürken, ayağınızın ucundan fırlayan koyu renkli iri kelebekleri takip edin. Bir taşın üzerine konup kanadını kapattığı anda zeminle bütünleşip görünmez olan Cadı'yı, hafifçe açılıp mermersi kanat altı kamuflajını ve ön kanadındaki o siyah göz beneklerini sergilediği anda sakin bir yaklaşımla vizörünüze alabilirsiniz.