Anadolu Zıpzıpı

Anadolu Zıpzıpı (Muschampia proteides), Hesperiidae (Zıpzıplar) familyasının Pyrginae alt familyasına ait; tıknaz ve sık tüylü yapısı, koyu zeytuni-kahverengi zemin üzerine serpilmiş cam gibi berrak beyaz pencereleri ve Doğu Akdeniz ile Yakın Doğu'nun kurak kireçtaşı yamaçlarına olan bağlılığıyla tanınan seçkin bir türdür. Balkanlar'ın güneyinden Anadolu, Levant ve Kafkaslar'a uzanan yayılışında step ve dağ habitatlarını tercih eder. Akdeniz çalılıkları ile İç Anadolu'nun kalkerli platoları arasında uzanan derin kanyon koridorları, güneşle ısınan taşlık yamaçlar ve dağ bozkırları barındıran Uşak coğrafyasında, ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar düzenli popülasyonlar oluşturur.

İlimizde fenolojisi mikroklima ve yükselti kademelerine bağlı olarak mayıs ayı ortasından temmuz sonuna (Murat Dağı'nın yüksek ve serin kalkerli yamaçlarında ağustos başına) kadar uzanır; yılda genellikle tek (uygun sıcak kanyon tabanlarında kısmi bir ikinci) kuşak verir. Arazide en taze ve hareketli bireyler haziran ayı boyunca aktiftir. Tırtılları katı bir ballıbabagiller (Lamiaceae) uzmanıdır; özellikle kurak taşlık yamaçlarda ve kanyon yarlarında boy atan şalba türleri (başta Phlomis armeniaca, Phlomis fruticosa, Phlomis kurdica) ile yabani adaçayları (Salvia) ve kedinanesi (Nepeta) türleriyle beslenir. Tırtıllar besin bitkisinin yapraklarını ipeksi salgıyla birbirine örerek tüpsü bir sığınak kurar ve kışı tırtıl evresinde geçirir. Uşak'ta özellikle Ulubey Kanyonu'nun güneşle kavrulan kalker basamakları, yarları ve kanyon üstü stepleri, Karahallı Clandras çevresindeki kayalık vadiler ve şalbalı teraslar, Banaz Çayı havzasındaki kuru kireçtaşı tepelikleri, Murat Dağı'nın 1100–1600 metre irtifalarındaki taşlık güney yamaçları ve meşe açıklıkları ile Sivaslı'nın kalkerli dağ etekleri türün başlıca yaşam alanlarıdır.

Morfolojik olarak güçlü, kaslı yapısı ve kanat altındaki kontrastlı deseniyle teşhis edilir:

• Kanat Üstü: Koyu zeytuni-kahverengi / dumanlı toprak kahvesi zemin üzerindedir; kanat tabanları grimsi-zeytuni tüylerle kaplıdır. Ön kanatta köşeli, yarı saydam, keskin sınırlı beyaz pencereler ve benek dizileri yer alır. Arka kanat üstünde ise dış kenara paralel uzanan açık krem/beyazımsı benekler ve silik bir diskal kuşak bulunur. Kanat kenar saçakları (fringe) belirgin şekilde siyah-beyaz damalıdır. Kanat açıklığı 30–36 mm civarındadır.

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Ön kanat altı üst yüzeye benzer desenler taşır. Arka kanat alt yüzeyi ise zeytuni-boz / açık hardal-kahve zeminlidir; bu zemin üzerinde kanat tabanından kenara doğru iri, köşeli, belirgin tebeşir beyazı bloklar/lekeler uzanır. Damarlar açık renkli çizgilerle hafifçe belirginleşir.

• Akraba Tür (Muschampia proto - Akdeniz Zıpzıpı ve M. orientalis - Şark Zıpzıpı) Ayrımı: Muschampia proto yaz sonunda (ağustos-eylül) uçar, rengi daha açık kum rengi-bozdur ve lekeleri daha siliktir. Muschampia orientalis türünde kanat altındaki beyaz benek düzeni ve tonlamalar farklıdır; M. proteides genel olarak daha kontrastlı beyaz bloklara ve daha koyu zemin tonuna sahiptir.

• 

Uçuşu yere olağanüstü yakın, mermi gibi fırlayan, kesik, son derece sert ve gözle takibi güç bir tempodadır. Erkekler kanyon teraslarındaki belirli bir kalker kayasını veya çıplak taşlık alanı sahiplenerek sıkı bir teritoryal devriye nöbeti tutar; alanına yaklaşan diğer böcekleri havada kovalar ve çoğunlukla aynı taşa geri döner. Isınmak için doğrudan güneş alan beyaz kireçtaşlarının veya kuru toprağın üzerine konup kanatlarını tamamen düzlemde açar; nektar alırken veya dinlenirken kanatlarını hızla dikey kapatabilir. Sarı çiçekli şalba (Phlomis), yabani kekik, dağ kekiği, adaçayı, korunga ve sarı papatyagillerin nektarından yoğun şekilde beslenir; sıcak öğle saatlerinde dere kenarlarındaki nemli kum ve çamurlardan mineral çekerken de gözlemlenebilir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Haziran ayında Ulubey Kanyonu'nun güneşli kalker patikalarında ya da Clandras çevresindeki kayalık teraslarda yürürken, iri sarı çiçekli şalba kümelerinin (Phlomis) çevresindeki beyaz kireçtaşı bloklarını tarayın. Ayağınızın dibinden vızıldayarak fırlayıp az ilerideki güneşli bir kayaya tünediğinde kanatlarını dümdüz açarak üzerindeki berrak beyaz pencereleri sergileyen Anadolu Zıpzıpı'nı, rüzgârsız bir sabah saatinde sakin bir yaklaşımla vizörünüze alarak Uşak envanterinize kazandırabilirsiniz.