Ağaç Karameleği

Ağaç Karameleği (Hipparchia statilinus), Nymphalidae (Fırçaayaklılar) familyasının Satyrinae alt familyasına ait; iri yapısı, isli koyu kahverengi kanat üstü, ön kanadında yer alan iki adet sarı halkalı siyah göz beneği ve ağaç gövdesi ile kumlu/kalkerli kayalık zeminle kusursuz kaynaşan kül grisi-kahverengi kriptik kanat altı kamuflajıyla tanınan geç yaz ve sonbahar kelebeğidir. Güney ve Orta Avrupa'dan Anadolu ve Kafkasya'ya kadar uzanan geniş bir Akdeniz-bozkır kuşağında yayılış gösterir. Ege ardı meşe ve karaçam korulukları, kuru dere yatakları ve güneşle kavrulan kireçtaşlı platolar barındıran Uşak coğrafyasında, ağustos ve eylül aylarında kuru bozkır ile seyrek orman geçişlerinin en belirgin türlerindendir.

İlimizde fenolojisi geç yaz ve sonbahar başına kilitlenmiş tek bir kuşağa (univoltin) dayanır; temmuz sonundan ekim başına kadar arazide aktiftir. Popülasyonun en hareketli ve yoğun dönemi ağustos sonu ile eylül ayı boyunca gözlemlenir. Yaz ortasının en sıcak saatlerinde açıkta uçmak yerine meşe gövdelerinin gölgesine, kuru kanyon basamaklarındaki kaya kovuklarına veya bodur karaçalı diplerine çekilerek estivasyon (yaz dinlenmesi) yapar; ikindi vaktinde ve sabah serinliğinde yeniden aktifleşir.

Yaşam Alanı ve Konukçu Bitkiler (Özet):

• Ekolojik Tercih: Kserotermik (sıcak ve kurak ortamı seven), petrofil (kayaçıl) ve seyrek ağaççıl (açık orman-bozkır geçişi) bir türdür. Kapalı, karanlık orman içlerinden ve taban suyu yüksek bataklık çayırlardan tamamen kaçınır. Güneye bakan kuru kireçtaşı yamaçları, kumlu ve çakıllı dağ eteklerini, seyrek meşe (Quercus) ve karaçam açıklıklarını, kuru taş duvarları ve kanyon üstü taşlık platoları tercih eder.

• Konukçu Bitkiler: Katı bir Buğdaygiller (Poaceae) uzmanıdır. Tırtılları Uşak'ın kuru yamaçlarında boy atan sert yapraklı step otlarıyla; koyun yumağı (Festuca ovina, Festuca valesiaca), tüylü kılçık otu (Stipa pennata), çayır salkım otu (Poa) ve sakal otu (Corynephorus) türleriyle beslenir. Kışı erken evre larva safhasında kuru ot diplerinde geçirir.

• Uşak'taki Odak Noktaları:

  • Ulubey Kanyonu: Kanyonun güneşle kavrulan üst kalker kornişleri, taşlık bozkır basamakları ve seyrek çalılı yamaçları.

  • Murat Dağı (900–1500 m): Alt ve orta kuşaktaki seyrek karaçam ve meşe ormanı açıklıkları, kuru taşlık bayırlar ve çıplak dağ yolları.

  • Karahallı (Clandras Çevresi): Banaz Çayı kanyonunun güneş alan kayalık sekileri, taş duvar kenarları ve kuru step yamaçları.

  • Banaz & Sivaslı: Kireçtaşlı çıplak tepeler, terkedilmiş taşlık bağ çevreleri ve erozyonlu dağ etekleri.

Morfolojik olarak dumanlı is rengi ve çift göz beneğiyle teşhis edilir:

• Kanat Üstü: Koyu isli kahverengi / dumanlı gri-kahverengi zemin üzerindedir. Ön kanatta biri apeks yakınında, diğeri kanat ortasının altında yer alan iki adet belirgin siyah göz beneği bulunur; bu iki beneğin arasında iki adet minik beyaz nokta yer alır. Beneklerin çevresi genellikle soluk sarımsı bir halkayla çevrilidir. Kanat açıklığı 46–54 mm civarındadır (dişiler erkeklere oranla daha iridir).

• Kanat Altı (Kritik Teşhis Anahtarı): Ön kanat altı üst yüze benzer şekilde iki adet göz beneği ve açık sarımsı-kahverengi alanlar taşır. Arka kanat alt yüzeyi ise adeta ufalanmış kireçtaşını veya kurumuş çam kabuğunu taklit eden kül grisi, kum rengi ve dumanlı kahverengi ince dalgalı çizgilerle bezeli yoğun bir mermersi kamuflaj desenine sahiptir; postdiskal bant belirsiz veya zayıf sınırlıdır.

• Akraba Tür (Hipparchia syriaca, Hipparchia semele, Chazara briseis) Ayrımı: Chazara briseis (Cadı) türünde kanat üstünde tebeşir beyazı geniş bir bant bulunur. Hipparchia syriaca (Büyük Karamelek) türüne göre H. statilinus belirgin şekilde daha küçük ve narindir; arka kanat altındaki desenler daha homojen küllü-kumsu olup syriaca’daki gibi keskin kontrastlı zikzaklı beyazımsı bant taşımaz.

Uçuşu yere çok yakın, güçlü, kesik, rüzgâra karşı dirençli ve zikzaklıdır. Yaklaşıldığında hızla havalanıp birkaç metre ötedeki çıplak bir kayanın, çakıllı toprağın veya bir meşe/karaçam ağacının gövdesine konar. Konduğu anda kanatlarını dikey olarak sımsıkı kapatır, ön kanadını arka kanadın arkasına çekerek göz beneklerini tamamen gizler ve gövdesini güneşe göre hafifçe yan yatırarak (lateral duruş) gölgesini küçültür. Ağaç gövdesinde veya kalker taşında hareketsiz kaldığında optik olarak tamamen kaybolur. Geç yaz aylarında açan peygamber çiçekleri (Centaurea), yabani devedikenleri, dağ kekiği ve sarı papatyagillerin nektarından beslenir.

Uşak Gözlemcilerine İpucu:

Ağustos sonu ve eylül aylarında Ulubey Kanyonu'nun kireçtaşlı üst platolarında ya da Murat Dağı'nın seyrek meşe-karaçam açıklıklarında yürürken, adımlarınızın ucundan fırlayan dumanlı kahverengi kelebekleri takip edin. Çıplak bir kalker kayasına veya meşe kütüğüne tünediğinde kanatlarını kapatıp o kül grisi mermersi kamuflajına bürünen Ağaç Karameleği'ni, hafifçe yan durup gölgesini gizlediği anda sakin bir yaklaşımla vizörünüze alarak Uşak kelebek rehberinize geç yazın en karakteristik kaydını ekleyebilirsiniz.